1. Mở đầu

Trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam, Tết cổ truyền không chỉ là thời điểm khởi đầu năm mới theo chu kỳ nông nghiệp mà còn là không gian văn hóa – tinh thần đặc biệt, nơi hội tụ những giá trị cốt lõi của đời sống dân tộc. Trong không gian ấy, Phật giáo – với lịch sử du nhập và gắn bó cùng dân tộc hơn hai nghìn năm – đã để lại dấu ấn sâu đậm, chi phối từ quan niệm sống, đạo đức đến phong tục, lễ nghi ngày Tết. Mối liên hệ giữa Phật giáo và Tết cổ truyền Việt Nam vì vậy không chỉ mang tính tôn giáo, mà còn là sự hòa quyện văn hóa, tư tưởng và thẩm mỹ, được phản ánh sinh động qua thơ văn cổ.

2. Phật giáo và quan niệm thời gian – khởi đầu trong Tết Việt

Tết cổ truyền đánh dấu sự vận hành tuần hoàn của thời gian: kết thúc cái cũ, mở ra cái mới. Quan niệm này tương đồng sâu sắc với tư tưởng vô thường của Phật giáo – mọi sự vật đều biến đổi, không cố định. Trong thơ văn Thiền thời Lý – Trần, ý thức về thời gian gắn liền với sự tỉnh thức nội tâm.

Thiền sư Mãn Giác trong bài Cáo tật thị chúng viết:

“Xuân đi trăm hoa rụng,
Xuân đến trăm hoa cười.”

Hai câu thơ vừa miêu tả quy luật tự nhiên vừa hàm chứa triết lý Phật giáo về sự sinh diệt, tuần hoàn. Tết – mùa xuân của đất trời – vì thế không chỉ là niềm vui vật chất mà còn là lời nhắc nhở con người về tính vô thường, để sống tỉnh thức và trân trọng hiện tại.

3. Phật giáo và nghi lễ Tết: đi chùa, lễ Phật, hướng thiện

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của mối liên hệ giữa Phật giáo và Tết cổ truyền là tục đi chùa đầu năm. Đây không chỉ là hành vi tín ngưỡng mà còn là nhu cầu tinh thần mang tính văn hóa. Người Việt đến chùa ngày Tết để tìm sự an tâm, thanh thản, gửi gắm ước vọng sống thiện lành trong năm mới.

Tinh thần này từng được phản ánh trong thơ Thiền của Trần Nhân Tông – vị vua anh minh đồng thời là Tổ sáng lập Thiền phái Trúc Lâm. Trong bài Cư trần lạc đạo phú, ông viết:

“Ở đời vui đạo hãy tùy duyên,
Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền.”

Quan niệm “cư trần lạc đạo” cho thấy Phật giáo Việt Nam không tách rời đời sống thế tục, mà hòa nhập vào sinh hoạt thường ngày. Việc đi chùa đầu xuân, cầu an, nghe pháp vì thế trở thành một phần tự nhiên của Tết Việt, phản ánh tinh thần sống thuận duyên, an lạc giữa đời thường.

4. Phật giáo, hiếu đạo và truyền thống uống nước nhớ nguồn trong Tết

Tết cổ truyền là dịp con cháu sum họp, tưởng nhớ tổ tiên, thể hiện đạo hiếu – một giá trị vừa mang tính Nho giáo vừa có vị trí quan trọng trong Phật giáo. Phật giáo đề cao hiếu hạnh như nền tảng của đạo làm người, thể hiện qua các kinh điển như kinh Vu Lan.

Trong văn học cổ, tinh thần hiếu đạo gắn với ý thức nhân quả thường xuyên được nhắc đến. Nguyễn Du trong Truyện Kiều từng viết:

“Tu là cõi phúc, tình là dây oan.”

Câu thơ không chỉ phản ánh tư tưởng Phật giáo về nghiệp và quả báo mà còn gửi gắm quan niệm sống hướng thiện, tích đức cho bản thân và gia đình. Trong ngày Tết, việc cúng gia tiên, sửa sang bàn thờ, làm việc thiện đầu năm chính là sự cụ thể hóa tinh thần hiếu đạo và nhân quả ấy.

5. Từ bi, nhân ái và tinh thần cộng đồng trong Tết Việt

Một giá trị cốt lõi khác của Phật giáo là lòng từ bi, được thể hiện rõ trong các phong tục Tết như bố thí, giúp đỡ người nghèo, phóng sinh, tránh sát sinh đầu năm. Những phong tục này không chỉ mang màu sắc tín ngưỡng mà còn nuôi dưỡng tinh thần nhân ái, gắn kết cộng đồng.

Tinh thần ấy được phản ánh đậm nét trong ca dao, tục ngữ dân gian – nơi tư tưởng Phật giáo đã thẩm thấu vào đời sống bình dân:

“Thương người như thể thương thân.”

Hay:

“Ở hiền thì gặp lành.”

Những câu ca dao ngắn gọn nhưng hàm chứa triết lý nhân quả và từ bi của Phật giáo, trở thành kim chỉ nam cho cách ứng xử của người Việt, đặc biệt trong những ngày Tết – khi con người hướng tới sự hòa thuận, bao dung và sẻ chia.

6. Không gian xuân – thiền – tết trong thơ văn cổ

Mùa xuân trong thơ văn cổ Việt Nam thường gắn với hình ảnh chùa chiền, tiếng chuông, cảnh tĩnh lặng – những biểu tượng mang đậm màu sắc Phật giáo. Chuông chùa ngày Tết không chỉ báo hiệu thời khắc thiêng liêng mà còn thức tỉnh tâm hồn con người.

Thiền sư Huyền Quang từng viết:

“Xuân đến hoa khai, xuân lại đi,
Trước mắt việc đời thôi nghĩ ngợi.”

Cảnh xuân trong thơ Thiền không ồn ào mà trầm lắng, giúp con người lắng lại giữa nhịp sống, tìm sự quân bình nội tâm. Điều này góp phần tạo nên chiều sâu tinh thần cho Tết cổ truyền Việt Nam, khiến Tết không chỉ là lễ hội mà còn là dịp chiêm nghiệm và tu dưỡng.

7. Kết luận

Từ thơ văn Thiền thời Lý – Trần đến văn học trung đại và ca dao dân gian, có thể thấy Phật giáo đã thấm sâu vào đời sống tinh thần người Việt và trở thành một thành tố quan trọng của Tết cổ truyền. Mối liên hệ giữa Phật giáo và Tết Việt không chỉ thể hiện ở nghi lễ, phong tục mà còn ở hệ giá trị đạo đức: vô thường, từ bi, hiếu đạo, hướng thiện và an lạc.

Chính sự hòa quyện ấy đã tạo nên bản sắc riêng của Tết cổ truyền Việt Nam – một cái Tết vừa rộn ràng niềm vui nhân gian, vừa lắng sâu chiều kích tâm linh, góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần bền vững của dân tộc qua nhiều thế kỷ.