Trong dòng chảy văn hóa ngàn đời của dân tộc, Tết Nguyên Đán không chỉ đơn thuần là sự chuyển dịch của thời gian vật lý, mà còn là một cuộc hành trình tâm linh sâu sắc. Dưới ánh sáng đạo Phật, các tập tục như dọn dẹp nhà cửa, lễ Tất niên hay cúng Giao thừa hiện lên như những pháp môn tu tập đời thường, giúp con người thanh lọc thân tâm và kiến tạo một đời sống an lạc.
Trong truyền thống Việt Nam, những ngày cuối năm âm lịch mang ý nghĩa tổng kết, thanh lọc và chuyển hóa. Các tập tục như dọn dẹp nhà cửa cuối năm, lễ tất niên, và cúng giao thừa không chỉ là sinh hoạt gia đình, mà còn là nghi lễ tâm linh đánh dấu sự chuyển tiếp giữa hai chu kỳ thời gian.
Dưới ánh sáng Phật giáo, đây chính là thời điểm thuận lợi để con người quán chiếu vô thường, sám hối nghiệp cũ và phát nguyện cho đời sống mới, tương ứng với tinh thần tu tập “đoạn ác – tu thiện – tịnh hóa thân tâm”.
1. Tập tục dọn dẹp nhà cửa cuối năm và tinh thần tịnh hóa

Tập tục quét tước, trang hoàng nhà cửa trước thềm xuân mới  là tập tục phổ biến trong mọi gia đình Việt. Không gian sống được làm mới nhằm đón năm mới với tâm thế thanh sạch, không chỉ là việc làm sạch không gian sống hữu hình. Trong nhãn quan Phật giáo, đây chính là biểu tượng của pháp Tịnh nghiệp.

• Quét sạch cấu uế: Mỗi nhát chổi quét đi bụi bặm cũng giống như việc hành giả đang quán chiếu để loại bỏ "ba độc" Tham - Sân - Si. Buông bỏ những hệ lụy, bám chấp của năm cũ, tạo điều kiện cho thiện pháp sinh khởi. Điều này tương hợp với hình ảnh trong Thiền tông:
  “Quét sân chùa không chỉ để sạch lá, mà để tâm không vướng bụi.”

• Thiền giữa đời thường: Hình ảnh "quét sân chùa" trong Thiền tông nhắc nhở rằng: Việc làm sạch ngoại cảnh chỉ thực sự trọn vẹn khi ta đồng thời gạn lọc được những vọng tưởng, bám chấp trong tâm khảm. Khi nhà sạch, tâm cũng trở nên thanh tịnh, đúng như lời Kinh Tăng Chi Bộ dạy: "Tâm thanh tịnh thì pháp giới thanh tịnh."

2. Kiêng quét nhà ngày mồng Một và quan niệm giữ phước
Dân gian Việt Nam kiêng quét nhà, đổ rác trong ngày mồng Một Tết vì sợ “quét mất lộc”. Dưới góc nhìn Phật giáo, điều này phản ánh nhận thức về phước báo và sự tích lũy thiện nghiệp.

Dân gian kiêng đổ rác ngày đầu năm vì sợ "mất lộc", nhưng ở góc độ tâm linh Phật giáo, điều này phản ánh nhận thức về phước báo một sự ẩn dụ về việc gìn giữ thiện nghiệp và sự tích lũy thiện nghiệp

Phước đức không phải là thứ có thể bị chổi quét đi, nhưng thái độ cẩn trọng, không vội vã trong ngày đầu năm phản ánh tâm Tri túc (biết đủ) và sự trân trọng những nhân duyên lành đã tích lũy. Đó là lời nhắc nhở con người hãy nâng niu những hạt giống thiện lành, không để sự nóng nảy hay vô minh làm tiêu tan công đức.

Kinh Pháp Cú dạy:
“Phước lành theo người như bóng không rời hình.”

Phước không phải vật chất hữu hình để bị quét đi, nhưng tập tục này nhắc nhở con người: biết giữ gìn những nhân duyên lành đã tạo, không hành xử vội vàng, nóng nảy trong những ngày đầu năm, nuôi dưỡng tâm tri túc và trân trọng.

3. Lễ tất niên và tinh thần tri ân – sám hối
Lễ tất niên là nghi thức kết thúc năm cũ, thường được cử hành trong gia đình, dòng họ, cơ quan, chùa chiền. Lễ Tất niên là thời khắc hội tụ của lòng biết ơn và sự tự hối. Đây là lúc mỗi cá nhân nhìn lại một chu kỳ sinh hoạt để thực hành hai đức hạnh lớn:

• Tinh thần Tri ân: Tưởng nhớ tổ tiên, cảm tạ trời đất và những người xung quanh đã hỗ trợ ta trong suốt một năm qua.

• Pháp Sám hối: Theo kinh Đại Bát Niết Bàn, "Biết lỗi mà sửa, ấy là người trí". Tất niên là cơ hội để mỗi thành viên trong gia đình thẳng thắn nhìn nhận những sai lầm, xin lỗi và tha thứ cho nhau. Việc buông bỏ hiềm khích cũ chính là cách tốt nhất để bước vào năm mới với một tâm hồn nhẹ nhõm, không vướng bận, chuyển hóa nghiệp lực, buông bỏ hiềm khích để bước sang năm mới với tâm hòa ái

Kinh Đại Bát Niết Bàn dạy:
“Biết lỗi mà sửa, ấy là người trí.”

4. Cúng giao thừa – nghi lễ chuyển giao và quán niệm vô thường
Giao thừa là thời khắc “trừ tịch” – xua đi cái cũ, đón cái mới. Người Việt cúng giao thừa ngoài trời và trong nhà, thể hiện niềm tin vào sự vận hành của trời đất và các lực lượng hộ trì.

Thời khắc Giao thừa (Trừ tịch) là biểu tượng sinh động nhất của giáo lý Vô thường. Khi năm cũ qua đi và năm mới vừa tới trong tích tắc, ta nhận ra sự mong manh và chuyển biến không ngừng của vạn vật.

• An trú trong hiện tại: Thay vì hối tiếc quá khứ hay lo âu cho tương lai, người con Phật đón Giao thừa trong chánh niệm, thấu hiểu rằng mọi sự đều như Kinh Kim Cang dạy:
  “Nhất thiết hữu vi pháp,
  Như mộng, huyễn, bào, ảnh.”

• Chuyển thờ cúng thành tu tập: Ý nghĩa của lễ cúng không nằm ở mâm cao cỗ đầy mà nằm ở Tâm niệm. Kinh Tăng Chi Bộ khẳng định: “Không phải do tế tự mà con người trở nên thanh tịnh, mà do hành động thiện lành.”Đó là lúc ta phát nguyện sống đời thiện lành, nuôi dưỡng từ bi và trí tuệ. Sự thanh tịnh của chủ thể hành lễ mới chính là lễ vật quý giá nhất dâng lên mười phương chư Phật và các bậc hộ trì, hướng công đức đến gia đình, xã hội và chúng sinh.

7. Kết luận: Tết như một pháp tu trong đời sống

Tết Việt, qua lăng kính Phật giáo, không còn là những nghi thức rập khuôn mà trở thành một "Pháp tu giữa đời thường". Việc dọn dẹp, tri ân hay cúng lễ đều hướng con người đến sự chuyển hóa Thân - Tâm - Nghiệp.

Khi hiểu đúng tinh thần này, mỗi mùa xuân về không chỉ mang lại sự đổi thay của cảnh vật, mà còn là một dấu mốc quan trọng cho sự trưởng thành về tâm linh, giúp chúng ta sống một năm mới trong sự tỉnh thức và bình an đích thực.