Ngày 15/5/2026, tại Đà Nẵng, Hội thảo khoa học với chủ đề “Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương” do Bộ Dân tộc và Tôn giáo, UBND thành phố Đà Nẵng phối hợp với Hội đồng Trị sự GHPGVN; Ban Văn hoá Trung ương GHPGVN; Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch; Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đồng trang nghiêm tổ chức. 

 

 Quang lâm chứng minh tham dự hội thảo có sự hiện diện của: TT. Thích Đức Thiện - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký HĐTS GHPGVN; HT Thích Huệ Thông - Phó chủ tịch HĐTS, Trưởng Ban Kiểm soát T.Ư GHPGVN; HT. Thích Khế Chơn - Phó Chủ tịch HĐTS, Trưởng ban Trị sự Phật giáo Tỉnh Thừa Thiên Huế; HT. Thích Hải Ấn - Uỷ viên Thường trực HĐTS, Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam tại Huế; TT Thích Thanh Tuấn - Phó tổng Thư ký, Chánh VP1 T.Ư GHPGV; HT. Thích Thọ Lạc - UVTT HĐTS, Trưởng ban Văn hoá Trung ương GHPGVN; TT. TS. Thích Phước Đạt - Uỷ viên thường trực HĐTS GHPGVN, Phó viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam;  HT. Thích Huệ Vinh - Phó ban Văn hoá Trung ương GHPGVN; HT Thích Hải Định - Ủy viên Ban Văn hóa T.Ư GHPGVN;cùng chư Tôn đức văn phòng Ban Văn hoá Trung ương GHPGVN.

Về phía đại diện chính quyền có sự tham dự của: Ông Phan Văn Bình - UV BTV TU, Chánh VP TU; Ông Võ Công Chánh - Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Trưởng Ban Nội chính Thành ủy; Ông Đoàn Ngọc Hùng Anh - Thành ủy viên, Phó Chủ tịch HĐND thành phố; Bà Nguyễn Thị Anh Thi - Thành ủy viên, Phó Chủ tịch UBND thành phố; Ông Quảng Văn Ngọc - Thành ủy viên, Trưởng ban Văn hóa – Xã hội, HĐND thành phố; Bà Trương Thị Hồng Hạnh - Thành ủy viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố; Bà Nguyễn Thị Kim Hoa - Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy; Ông Bùi Văn Tiếng - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố; Ông Nguyễn Đức Tuấn - Chủ tịch Hội Di sản thành phố cùng các đại diện lãnh đạo các sở, ban, ngành, hội đoàn thể, các xã, phường trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, các chuyên gia, nhà nghiên cứu, các nhà quản lý văn hóa, du lịch, quy hoạch kiến trúc, đơn vị tư vấn, giảng viên, sinh viên, cán bộ, công chức, viên chức Sở VHTTDL và các đơn vị trực thuộc Sở; đại diện cơ quan báo, đài Trung ương và địa phương tại thành phố Đà Nẵng đồng tham dự.

Về phía các học giả, nhà khoa học có sự tham dự của: TS. Đặng Xuân Thanh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; GS. Lê Mạnh Thát - Ủy viên HĐTS Giáo hội PGVN, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu Phật học Việt Nam; GS.TS. TrươngQuốc Bình - Nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hoá; Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia khóa I, II, III; PGS.TS Đặng Văn Bài – Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia; PGS.TS Bùi Minh Trí - Nghiên cứu viên Cao cấp, Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh thành; PGS. Ngô Văn Doanh - Nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội VN; PGS.TS. Đoàn Thị Mỹ Hương; TS. Phan Thanh Hải - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế; TS.KTS. Đinh Nam Đức; TS. Nguyễn Thành Trung - Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm TPHCM, Ủy viên Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam; ThS. KTS. Đặng Khánh Ngọc - Viện trưởng Viện Bảo tồn Di tích; ThS.KTS Nguyễn Thị Hương Mai - Viện Bảo tồn di tích – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; cùng các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực lịch sử, khảo cổ học, bảo tồn di tích, quy hoạch - kiến trúc đã có sự đóng góp tham luận cho hội thảo.

 

 

Phát biểu khai mạc hội thảo, Bà Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh ý nghĩa đặc biệt của Phật viện Đồng Dương – một trung tâm Phật giáo quan trọng của vương quốc Champa xưa, đồng thời là di tích quốc gia đặc biệt mang giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật tiêu biểu mang nhiều giá trị tâm linh to lớn. "Nếu kiến trúc là thân xác, thì giá trị tâm linh chính là "linh hồn" của Phật viện Đồng Dương, minh chứng một giai đoạn lịch sử, sự giao thoa giữa vương quyền và thần quyền". Phật viện Đồng Dương là minh chứng khắc ghi về sự vô thường, sự công bằng của thời gian. Những kinh thành, cung điện có thể sụp đổ, những triều đại phát triển rồi có thể suy tàn, nhưng giá trị nhân văn được xây dựng từ đức tin và lòng nhân ái sẽ luôn có sức sống mãnh liệt qua thời gian. Phật viện Đồng Dương vẫn luôn hiện hữu, bền bỉ theo thời gian, quá khứ đã trao vào tay chúng ta một báu vật - dù không còn nguyên vẹn, những nỗ lực bảo tồn di sản văn hoá Phật giáo này, không phải chỉ là  giữ gìn những viên gạch cũ, mà là đang bảo tồn mã gene văn hóa của tiền nhân để truyền lại cho mai sau.

 

Tiếp nối chương trình, Thượng tọa Thích Đức Thiện - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký HĐTS GHPGVN, đã gửi lời chào mừng, khẳng định vai trò của Giáo hội trong việc đồng hành cùng Nhà nước và giới học thuật trong công tác bảo tồn, phát huy di sản Phật giáo. Với tinh thần “hộ quốc an dân, đồng hành cùng dân tộc”, Giáo hội Phật giáo Việt Nam luôn quan tâm, đồng hành và sẵn sàng phối hợp với các cơ quan chức năng, với thành phố Đà Nẵng, với các nhà khoa học và cộng đồng quốc tế trong các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam nói chung và Phật viện Đồng Dương nói riêng. Qua đó tăng cường nhận thức xã hội về giá trị đặc biệt của Phật viện Đồng Dương, góp phần khơi dậy trách nhiệm gìn giữ di sản văn hóa dân tộc trong cộng đồng.

Trên tinh thần tham vấn khoa học nghiêm túc và cầu thị, Hội thảo tập trung thảo luận các vấn đề trọng tâm liên quan đến: Phật giáo Champa và Phật viện Đồng Dương trong lịch sử; Giá trị nghệ thuật, tôn giáo và văn hoá của Phật viện Đồng Dương; Bảo tồn, phát huy giá trị di tích Phật viện Đồng Dương.

 

Tại hội thảo,TS Đặng Xuân Thanh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã báo cáo đề dẫn định hướng các nội dung nghiên cứu trọng tâm, đặt vấn đề về cách tiếp cận liên ngành nhằm nhận diện đầy đủ giá trị của Phật viện Đồng Dương trên cả hai phương diện vật thể và phi vật thể.

Tiếp nối chương trình là phần trình bày của các tham luận:

 

• PGS.TS Đặng Văn Bài – Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hoá quốc gia trình bày tham luận với chủ đề: “BẢO TỒN PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HOÁ HỌC VÀ DI SẢN HỌC”

• PGS.TS Bùi Minh Trí - Nghiên cứu viên Cao cấp, Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh thành trình bày tham luận: “NGHIÊN CỨU GIẢI MÃ HÌNH THÁI KIẾN TRÚC VÀ PHỤC DỰNG 3D PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG: TỪ TƯ LIỆU KHẢO CỔ HỌC ĐẾN HÀNH TRÌNH HỒI SINH DI SẢN”;

• Hòa thượng Thích Thọ Lạc - Ủy viên Ban Thường trực Hội đồng Trị sự, Trưởng Ban Văn hóa Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam trình bày tham luận với chủ đề: “SUY NGHĨ VỀ VIỆC PHỤC DỰNG NGHI THỨC HÀNH TRÌ KINH ĐIỂN ĐẠI THỪA TẠI DI TÍCH PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG THEO TRUYỀN THỐNG PHẬT GIÁO VIỆT NAM TRONG XU HƯỚNG BẢO TỒN DI SẢN PHI VẬT THỂ”;

• Thượng toạ, Tiến sĩ Thích Phước Đạt, Ủy viên Thường trực Hội đồng Trị sự GHPGVN, Phó Ban thường trực Ban Giáo dục Phật giáo Trung ương GHPGVN, Phó Viện trưởng Học viện Phật giáo Việt Nam tại Tp. Hồ Chí Minh trình bày tham luận với chủ đề: “PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG - TRUNG TÂM HOẰNG PHÁP VÀ GIÁO DỤC CỦA VƯƠNG QUỐC CHAMPA”;

• Giáo sư Lê Mạnh Thát trình bày tham luận với chủ đề: “PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG VÀ NGUỒN GỐC CỦA NÓ”;

• PGS. Ngô Văn Doanh - trình bày tham luận với chủ đề: “NHỮNG HÌNH KHẮC VỀ CUỘC ĐỜI ĐỨC PHẬT TRÊN KHỐI BỆ NHỎ Ở VIHARA CỦA PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG”;

• NNC Trần Kỳ Phương: Phật viện Quán thế âm Đồng Dương: Nhìn từ cấu trúc của Mạn-đà-la Mật tông

Các tham luận trình bày trong phiên làm việc buổi sáng tập trung vào những khía cạnh cốt lõi như: giá trị văn hóa – di sản của Phật viện dưới góc nhìn học thuật; nghiên cứu giải mã cấu trúc kiến trúc và phục dựng 3D từ tư liệu khảo cổ; vai trò của Phật viện như một trung tâm hoằng pháp, giáo dục Phật giáo của Champa; cũng như những phát hiện về nghệ thuật điêu khắc và biểu tượng học Phật giáo.

 

Đáng chú ý, nhiều ý kiến đã đề cập đến khả năng phục dựng nghi lễ hành trì kinh điển Đại thừa trong bối cảnh bảo tồn di sản phi vật thể, góp phần tái hiện đời sống tâm linh đặc sắc gắn liền với di tích. Đồng thời, các học giả cũng làm rõ nguồn gốc, sự hình thành và vị thế của Phật viện Đồng Dương trong tiến trình giao lưu văn hóa khu vực.

 

 

Phiên làm việc buổi chiều tiếp tục đi sâu vào các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích Phật viện Đồng Dương trong bối cảnh hiện đại.

 

• Đại diện lãnh đạo xã Đồng Dương trình bày tham luận với chủ đề: “LÀM RÕ CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ QUY HOẠCH NHẰM PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG”;

• GS.TS Trương Quốc Bình – Uỷ viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia trình bày tham luận với chủ đề: “KIẾN GIẢI VỀ BẢO TỒN KHU DI TÍCH PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG”;

• TT. TS Thích Trung Định - Uỷ viên thường trực Ban Văn hoá Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trình bày tham luận với chủ đề: “GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT CỦA TƯỢNG PHÁP Ở  PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG - DI SẢN VÔ GIÁ CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM”;

• ThS. KTS. Đặng Khánh Ngọc - Viện trưởng Viện Bảo tồn Di tích trình bày tham luận với chủ đề: “ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH BẢO TỒN KHU DI TÍCH QUỐC GIA ĐẶC BIỆT PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG”;

 

• Ông Phan Thanh Hải - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế trình bày tham luận:

  “ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SỐ TRONG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH PHẬT VIỆN

  ĐỒNG DƯƠNG”;

• TS.KTS Đinh Nam Đức - Giảng viên chính, Trưởng bộ môn Kiến trúc, Khoa Kỹ thuật xây dựng, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Đà Nẵng trình bày tham luận với chủ đề: “PHÂN TÍCH VỀ VIỆC XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU VÀ KHUNG PHƯƠNG PHÁP LUẬN TRONG PHỎNG DỰNG SỐ PHẬT VIỆN ĐỒNG DƯƠNG: TÍCH HỢP TÀI LIỆU PARMENTIER, QUAN TRẮC VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO”;
  
  

• Ông Bùi Văn Tiếng: tác giả tham luận "Đề xuất giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phật viện Đồng Dương".

• Ông Nguyễn Đức Tuấn: tác giả tham luận "Giá trị đặc trưng và định hướng bảo tồn, phát huy bền vững của Phật viện Đồng Dương".

• NNC Võ Văn Thắng: tác giả tham luận "Tấm bia khai sinh Phật viện Đồng Dương đã được phát hiện, nghiên cứu, bảo quản".

Bên cạnh đó, nhiều tham luận có tính ứng dụng cao như định hướng quy hoạch bảo tồn khu di tích quốc gia đặc biệt; mối liên hệ giữa Phật giáo Champa với Đại Việt và các quốc gia Phật giáo trong khu vực; cũng như việc ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong khảo sát, nghiên cứu và phục dựng di sản.

Các ý kiến thảo luận đã thống nhất rằng, việc bảo tồn Phật viện Đồng Dương cần được triển khai trên nền tảng khoa học liên ngành, kết hợp giữa bảo tồn nguyên trạng và phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Đặc biệt, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, phục dựng không gian di tích bằng công nghệ hiện đại, cùng với quy hoạch tổng thể bền vững, được xem là hướng đi tất yếu.

 

Hội thảo đã khép lại với phần tổng thuật, được bà Trương Thị Hồng Hạnh - Thành uỷ viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố đúc kết như sau:

Thứ nhất, có thể khẳng định rằng di tích Phật viện Đồng Dương là một di tích tiêu biểu cho thời kỳ phát triển rực rỡ của Phật giáo Champa vào cuối thế kỷ IX đến đầu thế kỷ X. Những dấu tích kiến trúc, điêu khắc và bi ký cho thấy Phật giáo Champa cách đây hơn 1000 năm có quy mô rất đồ sộ và đã có mối quan hệ mật thiết với nguồn gốc Phật giáo ở Ấn Độ và các hệ phái Phật giáo lan tỏa đến Trung Hoa và Đông Nam Á lúc bấy giờ, trong đó có các trung tâm Phật giáo Luy Lâu và Hoa Lư của Đại Việt. Vì thế  cần tiếp tục khảo sát, nghiên cứu để xác định đầy đủ hệ thống các kiến trúc liên quan đến Phật viện Đồng Dương và có thể từng là một trong những kinh thành của Champa.

Thứ hai, các ý kiến, tham luận gửi đến Hội thảo và trình bày tại Hội thảo đều thống nhất rằng thực trạng di tích đã bị huỷ hoại gần như hoàn toàn và việc bảo tồn, trùng tu di tích Phật viện Đồng Dương là hết sức cần thiết và cấp bách; nhưng cần phải tiến hành thận trọng, đảm bảo các nguyên tắc khoa học và quy định của pháp luật. Với thực trạng di tích hiện nay, việc phục dựng nguyên trạng các công trình kiến trúc là không khả thi; cần có những tiếp cận phù hợp hơn, trong đó nhấn mạnh ứng dụng các công nghệ hiện đại, công nghệ số, công nghệ 3D, thực tế ảo trong phỏng dựng, quảng bá và giới thiệu giá trị di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương..

Thứ ba, các đại biểu cũng thống nhất còn nhiều vấn đề đặt ra trong thời gian tới để nhằm bảo tồn, phát huy có hiệu quả những giá trị của di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương; đồng thời thống nhất đề xuất UBND thành phố và các cơ quan chuyên môn của thành phố triển khai một số giải pháp:

- Rà soát hồ sơ quy hoạch, xác định rõ phạm vi diện tích của khu vực I và khu vực II của di tích Phật viện Đồng Dương theo quy định của Luật Di sản văn hóa và các quy định của pháp luật có liên quan.

- Tiến hành khảo sát toàn diện mặt bằng khu vực I của di tích; sử dụng các phương pháp kỹ thuật mới trong công tác khảo sát dưới lòng đất để xác định các khu vực nền móng di tích và có thể khai quật từng phần để nghiên cứu các giải pháp trùng tu và bảo tồn phù hợp.

- Rà soát, bổ sung hồ sơ liên quan đến lịch sử, kiến trúc và hiện vật thuộc di tích Phật viện Đồng Dương; hệ thống hóa dữ liệu bằng các phương tiện công nghệ hiện đại phục vụ việc nghiên cứu và phát huy giá trị.

Thứ tư, Hội thảo ghi nhận những đóng góp của các nhà khảo cổ thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp trong việc nghiên cứu và để lại một khối lượng tư liệu quý báu về di tích Phật viện Đồng Dương. Các ý kiến phát biểu tại Hội thảo mong muốn tiếp tục có sự phối hợp và hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, các cơ quan ngoại giao và văn hóa nước ngoài, trong công việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di tích Phật viện Đồng Dương; đặc biệt là các Chính phủ, tổ chức quốc tế đã có nhiều hỗ trợ thành phố Đà Nẵng trong công tác trùng tu di tích và bảo tồn di sản văn hóa Champa, như Ấn Độ, Italy, Ba Lan, UNESCO…

Thứ năm, Hội thảo ghi nhận và đánh giá cao sự tham gia tích cực của Giáo hội Phật giáo Việt Nam và các Bộ, ngành Trung ương trong công tác tổ chức Hội thảo. Đồng thời, với giá trị và ý nghĩa đặc biệt của di tích Phật viện Đồng Dương đã được khẳng định, Hội thảo nhận thấy và thống nhất việc bảo quản, trùng tu và phát huy giá trị của di tích đòi hỏi sự đầu tư công sức, trí tuệ và kinh phí lớn. 

Trải qua một ngày làm việc nghiêm túc, khoa học và trách nhiệm, Hội thảo khoa học “Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá Phật viện Đồng Dương” đã thành công tốt đẹp, đánh giá cao những đóng góp thiết thực của các nhà khoa học và chư tôn đức, đồng thời mở ra nhiều định hướng nghiên cứu và hợp tác trong tương lai. Sự kiện không chỉ góp phần làm sáng tỏ giá trị lịch sử – văn hóa của Phật viện Đồng Dương, mang đến một cái nhìn sâu sắc hơn về giá trị, vẻ đẹp của nghệ thuật Đồng Dương, mà còn khẳng định trách nhiệm chung của Giáo hội, chính quyền và giới học thuật trong việc gìn giữ, phát huy di sản quý báu, từ đó thêm tin yêu và trân trọng những giá trị văn hóa đa dạng của dân tộc.

Một số hình ảnh trang nghiêm được ghi nhận:

 

 

 

Tịnh Minh

Photo by Liên Thảo Cát Tường